dinsdag 12 september 2017

Piekup


Katwijkse woorden en uitdrukkingen II

't Mos iet magge
Letterlijk Nederlands: 't moest niet mogen. Het wordt gezegd van iets wat in de ogen van de spreker niet welgevoeglijk of ongewenst is. In zo’n geval zegt men ook wel: de pliesie mos 'r nae kijke. 

Zitte is lekker, maer legge is krentebròòd
Spreekt voor zich.

't End in de bek hebbe
De uitdrukking komt ook in andere dialecten (o.a. Zaans) voor. Het betekent afgetobd of erg moe zijn. Voorbeeldzin: We hadde 't end in de bek, toe we de haele dag op die drukke kindere epast hadde. Met andere woorden: men is dan bek-of.

Hij doet z'n ààge-n-iet dòòd
Wordt gezegd van iemand die er een laag werktempo op na houdt. Hij is niet bereid zich erg in te spannen. Voorbeeldzin: Hij zel z'n ààge-n-iet dòòd doen zòò langsaem as-ie die tuin an 't hààreke is. Het kan uiteraard nog erger. Ik hoorde over iemand die superlaks was zeggen, dat-ie te làài is dat-ie lacht. Zo’n figuur heb ik bij de Marine gekend. Zittend aan zijn bureau, met het raam achter zijn rug, vroeg hij aan zijn collega die tegenover hem stond of hij even door het raam wilde kijken om hem mee te delen of het nog regende…

Piekup
In 1954,  ik was toen vijf jaar, schaften mijn ouders een radiomeubel met platenwisselaar aan. Zo’n combi van radio plus grammofoon, werd net als een losse platenspeler, vaak kortweg pick-up genoemd, in het Katwijks piekup. De geluidsdragers waren schellakplaten (plaete of plaetjies), waarvoor de piekup 78 toeren moest draaien.
De grammofoonnaalden waren in die tijd nog niet al te best en sleten snel, zodat platen die vaak opgezet werden op den duur grijsdraaiden.
Mijn ouders hadden onder andere platen van Bing Crosby, Johnny Jordaan, Max van Praag en operettezangers. De lievelingsplaat van mijn moeder was het lied 'Du bist die Welt für mich', gezongen door Rudolf Schock. Als ze een plaat van mijn vader niet zo waardeerde, gaf zij fijntjes te kennen dat zij ´t ofstùrreve an ´t end het mooist vond. Ofstùrreve betekent hier wegsterven, maar dat had u misschien al begrepen.

Jaap van der Marel

dinsdag 5 september 2017

Katwijkse spreuken in Hallo Nederland

Hallo Nederland, 4 september 2017.

Je moet er even op wachten, want helemaal aan het eind van de uitzending van Hallo Nederland komt Coby van Duijn in beeld om, gehuld in klederdracht, een Katwijkse spreuk op te zeggen. De dag erna is de uitzending te zien op uitzendinggemist.net en hoef je alleen maar door te scrollen, naar 15 minuten en 11 seconden. Kijk zelf maar via de volgende link: Hallo Nederland van 4 september 2017. Coby leest het keurig voor, maar... huh? Hoe hebben ze de spreuk vertaald?

As 'n elzenaer onder de maeuwe zitte is vertaald met 'Als een jager tussen de meeuwen zitten'. Een jager? Een elzenaer is inderdaad een 'jager', preciezer geformuleerd, een 'grote jager', maar hiermee wordt de naam van een vogel aangeduid, maar wordt dat wel duidelijk? Nu is het net of het een jager is met een schietgeweer en een hoedje met een veer, die tussen de meeuwen zit.

Wat er wel met de uitdrukking bedoeld wordt, is dit. De grote jager is een bruinkleurige zeevogel die lijkt op een meeuw maar zich anders gedraagt. Het is een roofvogel die de prooi van andere vogels afpakt. De spreuk moet natuurlijk figuurlijk begrepen worden en dan is de betekenis: 'zich niet op zijn gemak voelen in vreemd gezelschap' of 'een vreemde eend in de bijt zijn'.

Omroep Max vroeg of we voor de komende uitzendingen twintig spreuken hadden. Dat kwam goed uit, want we hadden er wel honderdvierenveertig! Een gros! We hebben ze ons spreukenboekje toegestuurd. Goed opletten dus de komende uitzendingen!


maandag 28 augustus 2017

Katwijkse tekstbordjes – morgen op de toeristenmarkt!


Aan het begin van de zomer meldden ze zich al met een Katteks weerstation, maar nu staan ze morgen met nog heel veel meer Katwijkse tekstbordjes op de Katwijkse toeristenmarkt. Allerlei bordjes met toepasselijke teksten, bijvoorbeeld voor in de keuken (Wat is-tat voor dunne sju? 't Lijk wel waeter-en-wiewauw!*), in de woonkamer (Praete-n-brààie**) of in de babykamer ('n Gààrent hààt òòk òòchies***).


Maar zoals gezegd, dit zijn nog maar enkele voorbeelden. Dus op naar de toeristenmarkt voor nog meer van die hele leuke bordjes!


Daarmee steunt u de mensen van stichting De Steenrots, een centrum voor (ambulante) begeleiding voor mensen met een psychiatrische aandoening. Meer informatie is ook te verkrijgen bij leendert.vanrossum@steenrotskatwijk.nl.

* Waeter-en-wiewauw is de aanduiding voor een dunne, waterige substantie.
** De letterlijke vertaling is: 'Praten en breien'.
*** Letterlijk: 'Een garnaal heeft ook oogjes', oftewel: een kind kan verrassend opmerkzaam zijn.

De spreuken komen uit het spreukenboekje Wel wel, 'n huis mit 'n bel en dan nog vollek roupe! 144 uitdrukkingen en gezegdes in het Katwijkse dialect, door Jaap van der Marel en Leendert de Vink, dat nog steeds te verkrijgen is.

vrijdag 21 juli 2017

En hier is het artikel

Het Leidsch Dagblad van woensdag 19 juli. Klik op het plaatje om het beter te kunnen lezen.

... geschreven door Alieke Hoogenboom, met een foto van Taco van der Eb.

Met nog een belangrijke aanvulling bij balsjepaetere. We zijn vergeten te vertellen dat dat woord dus afkomstig is van het Franse bal champêtre, wat in het Frans-Nederlandse woordenboek vertaald wordt met ´openluchtbal´. De Katwijkers hebben dat woord niet alleen verkatwijkst, maar er ook nog een werkwoord van gemaakt. Hoe krijg je het voor elkaar! Maar goed, daar zijn meer voorbeelden van in het dialect. Straks allemaal te vinden in het woordenboek, maar wellicht al eerder eens een keer op deze site.
Voor het lemma in het woordenboek, waar we overigens keurig vermelden waar het woord vandaan komt, hebben we balsjepaetere omschreven als ´vechten, knokken, donderjagen´. Jack Vlieland reageerde op het krantenartikel door te zeggen dat bal in bal champêtre door de Katwijkers kan zijn opgevat als ´keet schoppen´, vooral omdat het er nogal wild aan toe ging, en gaat, op de mossel- en dansfeesten in Frankrijk, gehouden in een grote tent in de open lucht, en zeker als er drank in het spel was, en is. We zullen het woordenboeklemma verder aanvullen met deze waardevolle bijdrage. Champêtre is in het Nederlands overigens letterlijk te vertalen met landelijk.

We publiceren het artikel hier met toestemming van het Leidsch Dagblad.

woensdag 19 juli 2017

In de krant!


Vandaag staan we met een leuk artikel door Alieke Hoogenboom met een foto van Taco van der Eb in het Leidsch Dagblad.

vrijdag 23 juni 2017

Katteks weerstation


Als woordenboekenmakers worden we wel eens gevraagd om wat te vertalen. Het blijft niet bij de wekelijkse Kappie-strip. Er zijn ook mensen die ons een spreuk toesturen voor op een bord wanneer er iemand ergens afscheid neemt. Of we dat dan willen vertalen. Eén keer hadden we een geboortekaartje dat helemaal in het Katwijks moest. Dat was wel heel bijzonder, dat je dan op de wereld komt en dat je ouders dat dan bedenken. Het moet ergens liggen, dat kaartje, er stond een prachtig, liefdevol gedichtje op. En ook Katwijkers die sprekend worden opgevoerd in romans, moeten goed te volgen zijn, in helder Katwijks. Ook dat kijken we na.
Er komt van alles op ons pad. Zo vroeg Leendert van Rossum van stichting De Steenrots, een centrum voor (ambulante) begeleiding voor mensen met een psychiatrische aandoening, of we het Katwijks op een weerstation wilden vertalen. Een weerstation met een schelp aan een touwtje. Je komt ze wel eens tegen op wandeltochten in de bergen, maar dan met een steen aan een touwtje.
Vandaag mochten we er twee ophalen, voor het werk dat we eraan gehad hebben. Wat hadden ze dat mooi gemaakt, met ook nog de vuurtoren erop. De mensen van de stichting willen er nog wel meer maken. En we kunnen ons voorstellen dat er heel veel Katwijkers zijn die er eentje willen hebben. Dan hebben we goed nieuws. Voor slechts 7,50 euro heeft u een prima werkend weerstation in uw tuin of op uw balkon. Je kunt het ook in je woonkamer hangen.

Stuur een e-mail naar leendert.vanrossum@steenrotskatwijk.nl en u hoort hoe u een bestelling kunt plaatsen.

Ze hebben er trouwens ook weerstations in het Nederlands, met een klompje in plaats van een schelp.

woensdag 14 juni 2017

Gek om 'n houkje weze

Katwijkse woorden en uitdrukkingen I

door Jaap van der Marel

In deze serie passeren een aantal typisch Katwijkse woorden en uitdrukkingen de revue. Misschien komen ze u bekend voor.

Gek om 'n houkje weze
Gek om 'n houkje zijn lui die zich serieus voordoen, maar de kat een beetje in het donker knijpen. Het gaat bijvoorbeeld om iemand die in Katwijk nooit een kroeg bezoekt (De mense zààuwe d'r 's wat van kenne zegge!), maar op vakantie in het buitenland hele avonden in een frivole bar rondhangt.

Hij of zij ken iet zòò die/ze wul
Letterlijk: 'hij of zij kan niet zoals hij/ze zou willen'. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn met iemand die gewend is dagelijks een wandelingetje te maken, maar nu met een gebroken been thuis zit. De uitdrukking wordt gebruikt voor allerlei situaties waarin iemand niet kan doen wat hij zou willen, wat hij van plan was of waaraan hij gewend was.

Riddere
Riddere is 'schoonmaken, opruimen'. De boel mot nòdig eridderd worde! In het Katwijks komt het werkwoord vrijwel alleen in de genoemde betekenis voor. In het ABN zijn de werkwoorden redderen en beredderen meer gangbaar. Het kan dan volgens de Van Dale ook 'regelen', 'beschikken' of 'in orde brengen' betekenen. Als variant komt ridderen in het Nederlands eveneens voor. Strikt genomen is het dus geen typisch Katwijks werkwoord. Wat echter naar mijn mening wel echt Katwijks is, is de vaste uitdrukking: Daer is gien riddere an!, waarmee de Katwijker aanduidt dat iets onbegonnen werk is oftewel dweilen met de kraan open. Doorgaans wordt dit gezegd bij het aantreffen van een onbeschrijfelijke rotzooi. Het gezegde kan ook in overdrachtelijke zin gebruikt worden om een verstoorde situatie als niet oplosbaar te bestempelen.