donderdag 23 november 2017

Beeletje


Katwijkse woorden en uitdrukkingen III

Ik las in het Leidsch Dagblad dat het kunstwerk 'Maatjes' van Gerard Brouwer een plek krijgt op de Boulevard. Het is een goede zaak dat dit mooie beeld wordt opgenomen in de galerij van fraaie beeldhouwwerken die de Boulevard inmiddels is geworden. Het is ook een postuum eerbetoon aan een sympathieke, zeer vakbekwame kunstenaar uit onze gemeente.
Het artikel in het Leidsch Dagblad was voor mij aanleiding om wat Katwijkse termen bijeen te harken op het gebied van 'kunst en kitsch'.

Beeletjies
Een kunstwerk van de orde van grootte van 'Maatjes' of het gedenkmonument bij de Oude Kerk wordt ook in het Katwijks gewoon een beeld genoemd. Het verkleinwoord van beeld en het meervoud daarvan zijn weer apart en heel grappig: beeletje en beeletjies. Elke tijd kent zijn eigen beeletjies. Tot in de eerste helft van de vorige eeuw brachten visserlui als souvenir wel eens een stel van die aardewerk hondjies uit Engeland of Lerwick mee, die men, volgens de overlevering, daar ook kon aantreffen voor het raam van dames van lichte zeden, waar zij een signaalfunctie vervulden.
Uit de periode dat er nog aardig wat Katwijkers op de gròòte vaert voeren, hebben sommige families nog kamferkisten, Afrikaanse maskers of andere exotische sculpturen overgehouden. Mijn oma bijvoorbeeld had twee prachtige, zwartgelakte Afrikaanse koppen op het drezwar (dressoir) staan. Mij werd verteld dat het materiaal azobé was, knalhard hout dat zonk in water. Waar ze gebleven zijn? Joost...
In de jaren vijftig waren ook beeldjes van lange slanke dames met hazewindhonden populair, niet echt art deco of jugendstil, maar wel erdoor geïnspireerd. Later kwamen meer gestileerde beelden en abstracte vormen in de belangstelling.
Op de foto hierboven een vrij klassiek, impressionistisch, bronzen beeldje dat mijn wederhelft en ik mooi vinden. We kochten het jaren geleden bij een bezoek aan het Haags Gemeentemuseum. Het is een kleine kopie van La Petite Danseuse van Edgar Degas.

Borretjies
Een borretje (bordje) an de muur is ook nooit weg. Het meervoud wordt op dezelfde wijze als bij beeletje gevormd, dus: borretjies. Dellefs blauw (Delfts blauw, in deze verbinding is het dus niet blaeuw) was heel lang in de mode: Dellefs blauwe geboorteborretjies, borretjies mit 't femiliewaepe, mit spreuke en gròòtere borde mit de Auwe Kerrek d'r op. In een huiskamer mit 't Auwe Kerrekje ontbreekt meestal ook geen bomskuitje als extra decoratief element. Let wel, ik wil het niet belachelijk maken, zelf heb ik ook ergens nog zo'n wandbord liggen met een voorstelling van de kerkgang bij de Oude Kerk. Ik heb alleen geen goede plek om het op te hangen. Dat geldt trouwens ook voor de Makkumer borde uit weer een latere periode, die ook eens een 'hype' waren.


Skilderijtjies en Stengelin
In het Katwijks zijn er geen aparte woorden voor litho, pentekening, aquarel, gouache, zeefdruk, houtgravure of andere grafische mikmak die we zoal aan de muur hangen. Evenals een olieverfschilderij zijn het alle skilderije of skilderijtjies.
Voor sommige materialen is er wel een Katwijkse term, bijvoorbeeld olievùrref, waetervùrref, hauwskòòl (houtskool) en potlòòie (meervoud van potlòòd).
Overdrachtelijk gebruikt heeft skilderijtje de betekenis van mooie vrouw of mooi meisje. In een voorbeeldzin: Die mààid van hunnie buurlui is 'n skilderijtje.
In Katwijk hebben vroeger veel beroemde kunstschilders gewerkt. Een van hen was de Franse schilder Alphonse Stengelin (1852-1938), naar wie de Stengelinstraat genoemd is. Deze straat wordt door Katwijkers letterlijk Stengelin(g)straet genoemd, vaak met die tweede g erbij. De correcte uitspraak is 'Stenzjelèn'. Als je er een huis hebt, kan ik me voorstellen dat het je eigenwaarde en tevens gevoelsmatig de waarde van je huis opkrikt als je zegt in de 'Stenzjelènstraat' te wonen. Het klinkt een stuk 'daftiger', maar je zegt het niet om niet uithàànig over te komen.
Koos van Duyn vertelde mij een keer, dat oudere mensen vroeger in de fotozaak om een skampioentje kwamen. Hiermee bedoelden ze een uitvergroting van bijvoorbeeld een pasfoto van een overleden dierbare. Stuur Katwijkswoordenboek.nl alstublieft even een mail als u weet waar de eigenaardige term skampioentje vandaan komt, want Leendert de Vink en ondergetekende tasten hierover geheel in het duister.
Een portret is in het dialect een petret (spreek uit als 'putret'). Net als in het Nederlands is de figuurlijke betekenis een brutaal of niet-deugend persoon: Je mot uitkijke mit die vent, 't is 'n petret; hij belaetaefelt je waer je bij staet.
Eind jaren vijftig kwamen er in Nederland portretjes in zwang van jongetjes met een petje, schoffies met een peukje in de mond en kinderen met betraande oogjes. Dit genre, dat tot pakweg de jaren zeventig nog vrij populair was, werd door Katwijkers kortweg een peukje of traentje genoemd. Men kon je vragen: Hebbe jollie nog gien peukje of 'n traentje in huis?

Jaap van der Marel

dinsdag 12 september 2017

Piekup


Katwijkse woorden en uitdrukkingen II

't Mos iet magge
Letterlijk Nederlands: 't moest niet mogen. Het wordt gezegd van iets wat in de ogen van de spreker niet welgevoeglijk of ongewenst is. In zo’n geval zegt men ook wel: de pliesie mos 'r nae kijke. 

Zitte is lekker, maer legge is krentebròòd
Spreekt voor zich.

't End in de bek hebbe
De uitdrukking komt ook in andere dialecten (o.a. Zaans) voor. Het betekent afgetobd of erg moe zijn. Voorbeeldzin: We hadde 't end in de bek, toe we de haele dag op die drukke kindere epast hadde. Met andere woorden: men is dan bek-of.

Hij doet z'n ààge-n-iet dòòd
Wordt gezegd van iemand die er een laag werktempo op na houdt. Hij is niet bereid zich erg in te spannen. Voorbeeldzin: Hij zel z'n ààge-n-iet dòòd doen zòò langsaem as-ie die tuin an 't hààreke is. Het kan uiteraard nog erger. Ik hoorde over iemand die superlaks was zeggen, dat-ie te làài is dat-ie lacht. Zo’n figuur heb ik bij de Marine gekend. Zittend aan zijn bureau, met het raam achter zijn rug, vroeg hij aan zijn collega die tegenover hem stond of hij even door het raam wilde kijken om hem mee te delen of het nog regende…

Piekup
In 1954,  ik was toen vijf jaar, schaften mijn ouders een radiomeubel met platenwisselaar aan. Zo’n combi van radio plus grammofoon, werd net als een losse platenspeler, vaak kortweg pick-up genoemd, in het Katwijks piekup. De geluidsdragers waren schellakplaten (plaete of plaetjies), waarvoor de piekup 78 toeren moest draaien.
De grammofoonnaalden waren in die tijd nog niet al te best en sleten snel, zodat platen die vaak opgezet werden op den duur grijsdraaiden.
Mijn ouders hadden onder andere platen van Bing Crosby, Johnny Jordaan, Max van Praag en operettezangers. De lievelingsplaat van mijn moeder was het lied 'Du bist die Welt für mich', gezongen door Rudolf Schock. Als ze een plaat van mijn vader niet zo waardeerde, gaf zij fijntjes te kennen dat zij ´t ofstùrreve an ´t end het mooist vond. Ofstùrreve betekent hier wegsterven, maar dat had u misschien al begrepen.

Jaap van der Marel

dinsdag 5 september 2017

Katwijkse spreuken in Hallo Nederland

Hallo Nederland, 4 september 2017.

Je moet er even op wachten, want helemaal aan het eind van de uitzending van Hallo Nederland komt Coby van Duijn in beeld om, gehuld in klederdracht, een Katwijkse spreuk op te zeggen. De dag erna is de uitzending te zien op uitzendinggemist.net en hoef je alleen maar door te scrollen, naar 15 minuten en 11 seconden. Kijk zelf maar via de volgende link: Hallo Nederland van 4 september 2017. Coby leest het keurig voor, maar... huh? Hoe hebben ze de spreuk vertaald?

As 'n elzenaer onder de maeuwe zitte is vertaald met 'Als een jager tussen de meeuwen zitten'. Een jager? Een elzenaer is inderdaad een 'jager', preciezer geformuleerd, een 'grote jager', maar hiermee wordt de naam van een vogel aangeduid, maar wordt dat wel duidelijk? Nu is het net of het een jager is met een schietgeweer en een hoedje met een veer, die tussen de meeuwen zit.

Wat er wel met de uitdrukking bedoeld wordt, is dit. De grote jager is een bruinkleurige zeevogel die lijkt op een meeuw maar zich anders gedraagt. Het is een roofvogel die de prooi van andere vogels afpakt. De spreuk moet natuurlijk figuurlijk begrepen worden en dan is de betekenis: 'zich niet op zijn gemak voelen in vreemd gezelschap' of 'een vreemde eend in de bijt zijn'.

Omroep Max vroeg of we voor de komende uitzendingen twintig spreuken hadden. Dat kwam goed uit, want we hadden er wel honderdvierenveertig! Een gros! We hebben ze ons spreukenboekje toegestuurd. Goed opletten dus de komende uitzendingen!


maandag 28 augustus 2017

Katwijkse tekstbordjes – morgen op de toeristenmarkt!


Aan het begin van de zomer meldden ze zich al met een Katteks weerstation, maar nu staan ze morgen met nog heel veel meer Katwijkse tekstbordjes op de Katwijkse toeristenmarkt. Allerlei bordjes met toepasselijke teksten, bijvoorbeeld voor in de keuken (Wat is-tat voor dunne sju? 't Lijk wel waeter-en-wiewauw!*), in de woonkamer (Praete-n-brààie**) of in de babykamer ('n Gààrent hààt òòk òòchies***).


Maar zoals gezegd, dit zijn nog maar enkele voorbeelden. Dus op naar de toeristenmarkt voor nog meer van die hele leuke bordjes!


Daarmee steunt u de mensen van stichting De Steenrots, een centrum voor (ambulante) begeleiding voor mensen met een psychiatrische aandoening. Meer informatie is ook te verkrijgen bij leendert.vanrossum@steenrotskatwijk.nl.

* Waeter-en-wiewauw is de aanduiding voor een dunne, waterige substantie.
** De letterlijke vertaling is: 'Praten en breien'.
*** Letterlijk: 'Een garnaal heeft ook oogjes', oftewel: een kind kan verrassend opmerkzaam zijn.

De spreuken komen uit het spreukenboekje Wel wel, 'n huis mit 'n bel en dan nog vollek roupe! 144 uitdrukkingen en gezegdes in het Katwijkse dialect, door Jaap van der Marel en Leendert de Vink, dat nog steeds te verkrijgen is.

vrijdag 21 juli 2017

En hier is het artikel

Het Leidsch Dagblad van woensdag 19 juli. Klik op het plaatje om het beter te kunnen lezen.

... geschreven door Alieke Hoogenboom, met een foto van Taco van der Eb.

Met nog een belangrijke aanvulling bij balsjepaetere. We zijn vergeten te vertellen dat dat woord dus afkomstig is van het Franse bal champêtre, wat in het Frans-Nederlandse woordenboek vertaald wordt met ´openluchtbal´. De Katwijkers hebben dat woord niet alleen verkatwijkst, maar er ook nog een werkwoord van gemaakt. Hoe krijg je het voor elkaar! Maar goed, daar zijn meer voorbeelden van in het dialect. Straks allemaal te vinden in het woordenboek, maar wellicht al eerder eens een keer op deze site.
Voor het lemma in het woordenboek, waar we overigens keurig vermelden waar het woord vandaan komt, hebben we balsjepaetere omschreven als ´vechten, knokken, donderjagen´. Jack Vlieland reageerde op het krantenartikel door te zeggen dat bal in bal champêtre door de Katwijkers kan zijn opgevat als ´keet schoppen´, vooral omdat het er nogal wild aan toe ging, en gaat, op de mossel- en dansfeesten in Frankrijk, gehouden in een grote tent in de open lucht, en zeker als er drank in het spel was, en is. We zullen het woordenboeklemma verder aanvullen met deze waardevolle bijdrage. Champêtre is in het Nederlands overigens letterlijk te vertalen met landelijk.

We publiceren het artikel hier met toestemming van het Leidsch Dagblad.

woensdag 19 juli 2017

In de krant!


Vandaag staan we met een leuk artikel door Alieke Hoogenboom met een foto van Taco van der Eb in het Leidsch Dagblad.

vrijdag 23 juni 2017

Katteks weerstation


Als woordenboekenmakers worden we wel eens gevraagd om wat te vertalen. Het blijft niet bij de wekelijkse Kappie-strip. Er zijn ook mensen die ons een spreuk toesturen voor op een bord wanneer er iemand ergens afscheid neemt. Of we dat dan willen vertalen. Eén keer hadden we een geboortekaartje dat helemaal in het Katwijks moest. Dat was wel heel bijzonder, dat je dan op de wereld komt en dat je ouders dat dan bedenken. Het moet ergens liggen, dat kaartje, er stond een prachtig, liefdevol gedichtje op. En ook Katwijkers die sprekend worden opgevoerd in romans, moeten goed te volgen zijn, in helder Katwijks. Ook dat kijken we na.
Er komt van alles op ons pad. Zo vroeg Leendert van Rossum van stichting De Steenrots, een centrum voor (ambulante) begeleiding voor mensen met een psychiatrische aandoening, of we het Katwijks op een weerstation wilden vertalen. Een weerstation met een schelp aan een touwtje. Je komt ze wel eens tegen op wandeltochten in de bergen, maar dan met een steen aan een touwtje.
Vandaag mochten we er twee ophalen, voor het werk dat we eraan gehad hebben. Wat hadden ze dat mooi gemaakt, met ook nog de vuurtoren erop. De mensen van de stichting willen er nog wel meer maken. En we kunnen ons voorstellen dat er heel veel Katwijkers zijn die er eentje willen hebben. Dan hebben we goed nieuws. Voor slechts 7,50 euro heeft u een prima werkend weerstation in uw tuin of op uw balkon. Je kunt het ook in je woonkamer hangen.

Stuur een e-mail naar leendert.vanrossum@steenrotskatwijk.nl en u hoort hoe u een bestelling kunt plaatsen.

Ze hebben er trouwens ook weerstations in het Nederlands, met een klompje in plaats van een schelp.